Home » » Концепция повышения правовой культуры населения Кыргызской Республики на 2016-2020 годы

Концепция повышения правовой культуры населения Кыргызской Республики на 2016-2020 годы

                                                 Тиркеме 1

Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн

2016-жылдын 14-мартындагы

№ 122 токтому менен бекитилген

 

2016-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкынын

укуктук маданиятын кѳтѳрүү

Концепциясы

 

Киришүү

 

Кыргыз Республикасы туруктуу ѳнүгүүнү кѳздѳгѳн терең реформалардын баскычында турат. Ѳлкѳнүн саясий, экономикалык жана социалдык ѳнүгүүсүнүн башкы багыттары Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Буйругу менен бекитилген Кыргыз Республикасынын 2013-2017-жылдардагы Туруктуу ѳнүгүүнүн Улуттук стратегиясында (мындан ары – ТѲУС) бекемделген.

ТѲУСда жарыяланган стратегиялык кѳрүүгѳ жетишүү бир канча милдеттүү шарттарды ишке ашырууну талап кылат, алардын арасында маанилүү орунду: «Адам укуктарын коомдук, саясий жана ѳлкѳнүн экономикалык жашоосунун бардык тармактарында урматтоо, коргоо жана камсыздоого негизделген мыйзамдуулукту орнотуу Кыргызстандын туруктуулугунун, мамлекеттин бекемдигинин жана ийгиликтүү ѳнүгүүсүнүн башкы фактору болуп саналат. Мыйзамдуулуктун жоктугу жана жарандардын мыйзамдуу кызыкчылыктарын тоготпогондук Кыргызстанда эки жолу бийликтин алмашуусуна алып келди.

Ошондуктан мамлекеттик бийликтин бардык бутактарынын ишинин маанилүү багыты чыныгы укуктук мамлекетти калыптандыруу, мамлекеттин укуктук системасын чыңдоо, жашоонун бардык тармактарында укуктун үстѳмдүгүн жана мыйзамдуулукту камсыздоо болуп бара жатат».

ТѲУСтун жоболору Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин  2013-жылдын 18-декабрындагы максаттарынын бири катары: «Мыйзамдын үстѳмдүгүнѳ жетишүү аркылуу коомго конституциялык кепилдиктерди камсыздоо» жарыяланган № 3694-V токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын 2013-2017-жылдарда Туруктуу ѳнүгүүгѳ ѳтүү боюнча Ѳкмѳттүк Программасында (мындан ары – ТѲѲП) ѳрчүй баштады. Бул максатка жетишүү үчүн ТѲѲП башкалар менен катар жарандарды укуктук агартуу жана тарбиялоо сыяктуу милдеттерди ишке ашырууну карайт.

Кыргызстанда мамлекеттик структуралар дагы, коомдун ѳзү дагы бул максаттар үчүн укуктук окутуу жана тарбиялоону пайдалануу менен бардык деңгээлдерде жана бардык формаларда жогорку укуктук маданиятты калыптандырууга кызыкдар.

Укуктук окутуу жана тарбиялоону мамлекеттин жана коомдун укуктук аң-сезимди жана укуктук маданиятты укуктук нигилизмге каршы аракеттенүү жана жарандарда юридикалык нормаларды сактоону, аткарууну, пайдаланууну жана колдонууну камсыздаган белгилүү бир позитивдүү элестетүүлѳрдү, кѳз караштарды, баалуулук багыттарды, эрежелерди калыптандырган системалуу жана максатты кѳздѳгѳн түрдѳгү ишмердүүлүгү катары түшүнүү керек.

Калктын укуктук маданиятын укуктук окутуу системасы жана тарбиялоо аркылуу жогорулатуу укуктук нормаларды сактабагандыгы үчүн жазаны катаалдаштырууга салыштырмалуу кыйла натыйжалуу жана ийгиликтүү катары табылууда.

Ушуга байланыштуу, Кыргыз Республикасынын 2016-2020-жылдарга карата саясий багыты калктын укуктук маданиятынын деңгээлин жогорулатуу болууда.

 

Концепциянын мазмундук жана уюштуруучулук алкактары

Кыргыз Республикасынын калкынын укуктук маданиятын 2016-2020-жылдарга карата кѳтѳрүү Концепциясы (мындан ары – Концепция) ТѲУС жана ТѲѲПкѳ негизделүүдѳ жана борборунда адам, анын укуктары жана эркиндиктери турган мамлекеттин жалпы таанылган принциптери жана эл аралык укуктун нормаларына, Конституциясынын жана КРнын башка нормативдик актыларына негизделген жакынкы жылдарга карата укуктук тармагынын багыты болуп саналат.

Концепция жетектѳѳчү документ болуп саналат, аны ишке ашыруу адамдын укук жана эркиндиктерин милдеттүү түрдө сактоого алып келиши керек. Документте мамлекеттик бийлик органдарынын калкты укуктук окутуу жана тарбиялоо, заманбап укуктук аң-сезимди жана адамдын ѳздүгүн калыптандырууну камтыган укуктук маданиятты жогорулатуу боюнча системалуу мамиле түзүлгѳн.

Концепция келечекти, максаттарды, багыттарды, приоритеттерди, милдеттерди жана мамлекеттин укуктук маданиятын калыптандырууга багытталган саясатынын чараларын кѳрүүнү камтыган негизги документ болуп саналат. Аны ишке ашыруу мыйзамга жана бийликке карата ачык урматтабагандык сыяктуу кѳрүнүштѳрдү жок кылууга багытталмакчы.

Концепциянын маанилүү мүнѳздѳмѳсү Кыргыз Республикасында заманбап коомдун маданий, тарыхый, гендердик жана башка ѳзгѳчѳлүктѳрүн, адам укуктарын жактоочулугун жана ѳлкѳнүн туруктуу ѳнүгүүсүн камсыз кылган жыйынтыктарга багытталуусун эске алуу болуп саналат.

Саясаттын бардык каралган чаралары, ошондой эле конкреттүү аракеттер зарыл болгон каржы жана башка ресурстар менен камсыздалат. Аларды жүзөгө ашыруу үчүн бардык кызыкдар болгон тараптар – мамлекеттик бийлик органдары жана жергиликтүү ѳзүн-ѳзү башкаруу органдары, жарандык коом институттары тартылат.

Концепция аралык жана акыркы жыйынтыктарга тынымсыз мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча, ошондой эле ишке ашыруу процессинин айкындуулугун жана ачыктыгын камсыздоо боюнча механизмди өзүнө камтыйт.

Мурдагы жылдары ээ болгон жана бул документте эске алынган укуктук тармакты ѳнүктүрүү боюнча тажрыйба, укуктук пропаганданын тар маселесинен коомдо бир адамдын укугун канчалык камсыздай, жүзөгө ашыра жана коргой тургандыгынын кѳрсѳткүчү болгон калктын билимдүүлүгүнүн критерийи катары каралган укуктук маданияттын ѳнүгүүсүнѳ ѳтүүнү шарттайт.

Концепция ишмердүүлүгү укуктук маданияттын ар кандай аспектилерин ѳнүктүрүүгѳ багытталган тараптардын аракеттерин уюштурууга мүмкүнчүлүк берет. Концепциянын координациялоочу ролу жыйынтыктарды жана синергетикалык натыйжа алуунун шарты болуп саналат.

Концепция жана аны ишке ашыруу Планы укуктук маданият сыяктуу ушундай татаал комплексти ѳнүктүрүүдѳ конкреттүү жана келечектүү максаттарга толук баалуу жетишүү мамлекеттин лидердик ролунда жана анын жарандык коом менен тыгыз ѳз ара аракеттенишүүсүндѳ гана мүмкүн боло тургандыгын эске алат. Дал ошон үчүн Концепцияда мамлекеттик/муниципалдык социалдык заказдын аспаптарын пайдалануу боюнча чаралар каралган, алардын жардамы менен бул тармактагы мамлекеттик саясаттын биримдиги жана натыйжалуулугу камсыздалмакчы.

 

i. Кѳрүү жана максаттар

 

Кѳрүү

 

Концепцияны ишке ашыруу укукту билүү жана түшүнүүнүн ушундай даражасына, укукка болгон урматтоого, аны колдонуунун зарылдыгын моюнга алууга, ѳлкѳнүн туруктуу ѳнүгүүсү үчүн зарыл болгон сактоо жана аткарууга, ошондой эле укуктук маданияттын жогорку деңгээли жарандын жалпы эле коомдун ажырагыс мүнѳздѳмѳсү болушуна алып келүүгѳ тийиш.

Келечекте Кыргыз Республикасы тѳмѳндѳгүлѳр боюнча мүнѳздѳлѳт:

1. Адамдын жана жарандын укуктары корголгон, ал ѳзү болсо укуктук адам болуп калат, бул укуктун  жана укуктук мамилелердин субъектисинин компетенттүүлүгүн жана укукка баш ийүүсүн, позитивдүү укуктук аң-сезимдин жогорку деңгээлине, активдүү жарандык позицияга, укуктук жактан ѳзүн ѳзү жѳнгѳ салууга жѳндѳмдүүлүгүнѳ жетишүүнү түшүндүрѳт.

2. Саясий, башкаруучулук жана аймактык элиталар ѳлкѳнүн бардык жашоочулары үчүн саясий маданияттын үлгүсү болуп саналат.

 

Стратегиялык максаттар жана милдеттер

 

Ушул Концепциясы укуктук аң-сезимдин жана калктын укуктук маданиятынын ушундай деңгээлине жетүүгѳ багытталган, ал  укукту таануу, анын эрежелерин аткаруу зарылчылыгын түшүнүү, укукту ишке ашыруунун көндүмдөрүнө ээ болуу менен мүнѳздѳлгѳн укуктук даярдык жана ишеним системаларынын болушун камтыйт. Укуктук окутуу жана тарбиялоодо алынган билимдер жеке ишенимге, укуктук эрежелерди так ээрчүүнү бекем орнотууга, андан кийин – мыйзам чыгарууну сактоого болгон ички керектѳѳгѳ жана адатка, укуктук жана саясий активдүүлүктү кѳрсѳтүүгѳ айланууга тийиш.

2020-жылы коомдун кызыкчылыктарына жана керектѳѳлѳрүнѳ жооп берген адамдын жѳндүү жүрүм-туруму үчүн зарыл болгон шарттар түзүлдү.

Стратегиялык максаттарды ишке ашыруу үчүн коомчулукта укуктун нормаларын ишке ашыруунун (сактоо, пайдалануу, аткаруу жана колдонуу) ийгиликтүүлүгүн шарттаган укуктук менталитетти калыптандыруу боюнча ѳтѳ активдүү саясат жүргүзүү зарыл болот.

 

ii.  Укуктук маданиятты изилдѳѳ жана деңгээлин баалоо

 

Мамлекеттин калктын укуктук маданиятынын деңгээлин жогорулатуу тармагындагы аракеттерине карабастан, алар кѳрүп жаткан чаралар дайыма эле жыйынтык алып келе бербейт. Кыргызстанда укуктук маданияттын тѳмѳнкү деңгээли, укуктук нигилизмдин жогорку деңгээли жана укукка карата урматтабагандык сакталып келүүдѳ. Укуктун тѳмѳнкү жѳнгѳ салуучулук ролу социалдык жана саясий карама-каршылыктардын себептеринин бири болуп бара жатат, ал укук талаасындагы кѳйгѳйлѳрдүн кеңири спектрин чечүүгѳ мүмкүнчүлүк бербей, жарандарды мыйзам бекиткен алкактардын сыртынан чечүүнүн жолдорун издѳѳгѳ мажбурлап келет.

Кырдаал калктын укуктук маданиятынын тѳмѳнкү деңгээли, калктын кѳйгѳйлѳрдү чечүүнүн мыйзамсыз ыкмаларына жакындыгынын үстѳмдүк кылуусу менен тереңдеп жатат.

Кыргызстандын укуктук маданиятына мүнѳздүү:

- укуктук сабатсыздык же баалоочу укуктук ой жүгүртүүнүн жоктугу аркылуу кѳрүнгѳн укуктук инфантилизм;

- укукка карата терс мамиле жана мыйзамсыздыкты актоо аркылуу туюнтулган укуктук нигилизм;

- калктын укуктук кѳрүнүштѳргѳ карата кызыгуусунун жоктугу, мыйзам тарабынан берилген укуктарды колдонууну каалабагандык, кылмыштуулук менен күрѳшүүдѳ укук коргоо органдары менен кызматташуудан баш тартуу жана мыйзамга каршы жүрүм-турумга ыктоо аркылу туюнтулган укуктук индифференттүүлүк.

Кыргыз Республикасы кѳз карандысыздыкка ээ болоору менен ѳзүн укуктук жана демократиялык мамлекет деп жарыялады. Укуктук мамлекеттин калыптануусунун негизин түзүүчү башталыш Конституциядан жана Кыргыз Республикасынын башка ченемдик укуктук актыларынан орун алды. Бирок, укуктук актыларды кабыл алуу менен укуктук мамлекетти куру процесси аяктап калбайт. Бул албетте, индивиддин укуктук аң-сезиминде укукка карата талаптагыдай мамилесин бекитүүнү талап кылган узакка созулган жана оор процедура. Ага ылайык, укуктук мамлекетти калыптандыруу калктын укуктук маданиятын ѳнүктүрүү процессинен ажыратылгыс болуп эсептелет.

Укуктук маданият биринчи кезекте калктын укуктук аң-сезимин ѳнүктүрүү деңгээлинен, б.а. алар тарабынан адамдын укуктарынын жана эркиндиктеринин баалуулугу сыяктуу укуктук феномендер канчалык терең ѳздѳштүрлгѳндүгүнѳн, укуктук эрежелерди сактоо, ошондой эле калк, анын социалдык, курактык, кесиптик жана башка топтору укуктук жактан канчалык маалыматтуу экендигинен, калктын мыйзамга, сотко, укук коргоо органдарына, юридикалык каражаттарга жана укук, эркиндик жана мыйзамдуу кызыкчылыктарды коргоо ыкмаларына карата эмоционалдык мамилеси кандай экендигинен кѳз каранды.

Кыргыз Республикасындагы укуктук маданияттын заманбап абалына талдоо жүргүзүү жарандардын ѳзүнүн укуктарын билбегендиги, ишке ашыра албагандыгы жана каалабагандыгы, ошондой эле ѳзүнүн укуктарын жана эркиндиктерин мыйзам бекиткен тартипте коргой албагандыгы менен мүнѳздѳлѳт.

Бул маселенин ѳз учурунда чечилбегендиги акыркы жыйынтыгында тѳмѳндѳгү кесепеттерди пайда кыла турган терс укуктук кѳрүнүштѳргѳ алып келиши мүмкүн:

- мыйзамдарды жана башка нормативдик укуктук актыларды атайылап жана тикелей бузуу;

- укуктук нормаларды массалык түрдѳ аткарбоо жана бузуу;

- коомчулукта адамдын мыйзамсыз жүрүм-турумун актаган укукка каршы нормалардын жайылышы;

- адам жана жарандык укук жана эркиндиктеринин массалык түрдѳ бузулушу;

- соттук жана укук коргоо органдарынын кадыр-баркынын тѳмѳндѳшү;

- мамлекеттик бийлик органдарына жана жергиликтүү ѳзүн-ѳзү башкаруу органдарына карата урматтабагандык жана ишенбестик;

- сапаттуу укукту пайдалануу тажрыйбасынын жоктугу;

- коррупция;

- Кыргыз Республикасынын  улуттук коопсуздугуна карата коркунучтун болушу жана башкалар.

Укуктук нигилизмди жеңүү үчүн тѳмѳндѳгү багыттарды бѳлүп кароо зарыл:

- жарандардын укуктук маданиятын жогорулатуу;

- мамлекеттин укуктук системасын жакшыртуу;

- укук бузуулардын жана биринчи кезекте кылмыштардын алдын алуу;

- мамлекеттин аймагында укук тартибин жана мыйзамдуулукту чыңдоо;

- сот жана укук коргоо органдарынын кадыр-баркын жогорулатуу;

- калкты массалык түрдѳ укуктук агартуу жана тарбиялоо.

Калктын укуктук сабатсыздыгы акырындап ѳзүнүн мыйзамдуу кызыкчылыктарын талашуудагы тажрыйбаларынын жоголуусуна алып келет, калкты маргиналдаштырат, аны заманбап шарттарда кыйла аялуу кылат, ошондой эле коррупция жана социалдык чыңалууну жогорулатуу үчүн  жагымдуу чѳйрѳ түзѳт. Ушул жана башка себептер мамлекеттик бийлик органдары тарабынан ишке ашырылып жаткан укуктук пропаганданын негизги формаларын жана ыкмаларын жаңылоону талап кылат.

Ушул Концепцияда калкты укуктук окутуу жана тарбиялоо укуктун бардык субъектилерин камтууга тийиш жана жарандардын мыйзамга карата урматтоо сезимдерин ѳнүктүрүү жолу аркылуу демократиялык жана укуктук мамлекеттин идеологиялык жана нравалык негиздерин калыптандырууну  камсыздашы керек, бул сѳзсүз түрдѳ мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү ѳзүн-ѳзү башкаруу органдарынын ишмердүүлүгүнүн бирден бир концептуалдык багыттарынын бири болуусу керек.

Учурда билимдерди, принциптерди жана укук нормаларын ѳткѳрүп берүү, топтоо жана ѳздѳштүрүүнү камсыздоого, ошондой эле укукка карата тиешелүү мамилени, ошондой эле укукка жана аны ишке ашыруу тажрыйбасына болгон тиешелүү мамилени, ѳзүнүн укуктарын пайдалана билүү, тыюу салууларды сактоо жана милдеттерди аткарууну калыптандырууга тийиш болгон жарандарды укуктук тарбиялоого болгон объективдүү зарылчылык келип чыкты.

Бул жерден мыйзам чыгаруунун негизги жоболорун аң-сезимдүү ѳздѳштүрүү, укукка карата терең урматтоо сезимин иштеп чыгуу зарылчылыгы келип чыкты. Ошол эле учурда алынган билимдер жеке ишенимге, укуктук эрежелерди так аткаруунун бекемделүүсүнѳ, андан кийин мыйзамды сактоого болгон ички керектѳѳгѳ айланууга тийиш.

Укуктук тарбиялоо ажырагыс байланышкан жана билимдерди түздѳн-түз алуунун ыкмасы катары укуктук билим берүү аркылуу ишке ашырылат.

Ошол эле учурда укуктук окутуу ушул Концепциянын алкактарында укуктук аң-сезимдин жана укуктук маданияттын теориялык негизин калыптандыруунун, укук тууралуу билимдерди системалаштыруунун зарыл болгон деңгээлин камсыздоонун, укуктук кызыкчылыктардын, укуктук ой-жүгүртүүнүн, илимий укуктук дүйнѳ таанымды калыптандыруунун ыкмасы катары каралат.

Жарандарды укуктук окутуу жана тарбиялоонун негизин түзүүчү формалардын бири укуктарды түшүндүрүү иштерин жүргүзүү болуп саналат. Буга байланыштуу Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруу нормаларын жарандарда патриоттуулук, мыйзамга баш ийүү, адамдык ар намыс сезими, башка адамдардын укуктарын жана кызыкчылыктарын урматтоону камсыздай турган маалыматтык-пропагандалык ар кандай формаларды жана ыкмаларды колдонуу менен жарандарды укуктук окутуунун жана тарбиялоонун негизи болууга тийиш.

Ошону менен бирге укуктук түшүндүрүү иштери олуттуу теориялык базага таянышы керек. Буга байланыштуу калктын укуктук маданиятын түзүүнүн актуалдуу маселелери боюнча максаттуу илимий изилдѳѳлѳрдү жүргүзүү, ошондой эле жарандарды укуктук окутуу жана тарбиялоо маселелерин талкуулоо үчүн платформа уюштуруу зарыл. Мындай мамиле укукту ар бир адамга жана жалпы коомго зарыл болгон социалдык баалуулук катары кабыл алуу үчүн негиз түзүүгѳ мүмкүнчүлүк берет.

2013-жылы Кыргыз Республикасынын Улуттук стратегиялык изилдѳѳлѳр институту (мындан ары – УСИИ) тарабынан жарандардын укуктук маданиятына жана укуктук пропаганданын ролуна илимий-тажрыйбалык изилдѳѳлѳр жүргүзүлгѳндүгүн белгилей кетүү керек. Бул изилдѳѳнүн маанилүү учуру бүгүнкү күндѳ укукту жана коомдун маданий укуктарды жетишерлик жаңылыш, тар түшүнүү үстѳмдүк кылуусу болуп саналат. Бул түшүнүктү кайра карап чыгуу укуктук маданияттын реалдуу, конструктивдүү жана туруктуу ѳнүгүүсүн камсыздоо мүмкүнчүлүк берет. Ошону менен бирге укуктук маданиятты жакшыртуу коомдун жамааттык жетишкендиги боло тургандыгы белгиленет. Буга байланыштуу, жүргүзүлгѳн изилдѳѳдө мындай учурда укуктук маданияттын күчү адамдардын жазылган эреже жана мыйзамдардын жыйындысын билүү менен эмес, укуктун коомдук-маданий контекстин түшүнүү менен аныктала тургандыгы белгиленген. Ошондой эле изилдѳѳчүлѳрдүн бүтүмү боюнча  Кыргызстандагы укуктук маданияттын начардыгы ѳлкѳнүн постсоветтик абалынын мүнѳзүнѳ, анын социалдык, экономикалык жана саясий шарттарына дал келишет. Ошол эле учурда жарандардын укуктук маданиятын күчѳтүү аларда бири бирин жана жалпы коомду таануу жана урматтоо, коомчулуктун алдында ѳзүнүн жүрүм-туруму үчүн жоопкерчиликтүү болууга жѳндѳмдүүлүктѳрдү тарбиялоо жолу аркылуу жүрүүгѳ тийиш. Андан тышкары белгиленген изилдѳѳнүн авторлорунун пикиринде укукту пропагандалоо мааниси боюнча күчтүү укуктук маданиятка ээ болгон коомдо гана мүмкүн болгон жарандардын жакшы жашоосун пропагандалоо болууга тийиш. Ал  эч ким ѳзү жана жакындары үчүн чочулабаган, материалдык жыргалчылыктарга мыйзамдуу жолдор менен жетишүүгѳ эч ким тоскоол болбой турган жана адамга жашоо жѳн гана жагымдуу болгон ыңгайлуу, туруктуу жашоону камтыйт.

Укуктук маданият маселелери УСИИ жүргүзгѳн изилдѳѳлѳр боюнча абдан ар түрдүү жана кѳп аспектилерден турат. Алар саясий лидер жана топтордун, бийликтин жогорку институттарынын деңгээлинде, конституция жана конституциялык реформалардын тегиздигинде, мыйзам чыгаруунун жана мыйзам чыгаруу институттарынын алкактарында ж.б. кѳйгѳйлѳрдү камтыйт. Ошону менен бирге коомдун бардык мүчѳлѳрү мыйзам менен дайыма эң эле ар кандай кырдаалдарда бет келишет, аларды үчкѳ бѳлүүгѳ болот:

- жарандар күнүмдүк жашоосунда мыйзам менен бет келишкен  тиричилик кырдаалдары;

- алар саясий жана башка жамааттык талаштуу маселелерде укук менен мамиледе болгон саясий кырдаалдар;

- укук жана жарандар жарандардын аракеттеринин нормативдик эрежелерге дал келишүүсүн аныктоо үчүн алганда бет келишкен сот адилеттигинин кырдаалы.

Ошону менен бирге белгиленген кырдаалдар ѳз ара мамилелердин негизин түзүүчү үч принципке: бири бирин таануу, орточолук жана жоопкерчиликке негизделүүгѳ тийиш экендиги белгиленет.

Калктын укуктук маданиятын калыптандыруунун маанилүү фактору ошондой эле каралып жаткан институттун калыптануу жана ѳнүгүүсүнүн тарыхый жагдайлары болуп саналат. Буга байланыштуу кыргыз элинин укуктук аң-сезими коомдук таасир этүү чаралары менен камсыздалган үрп-адаттарды урматтоо жана кыйшаюусуз аткаруу аркылуу калыптангандыгын белгилей кетүү керек. Жѳнѳкѳй эле укук катары тиричилик мамилелеринен улам, жогорку бийликке карабастан калыптанган юридикалык нормаларды түшүнүшкѳн жана коомчулукта милдеттүү мааниге ээ болгон. Кыргыздардын укуктук үрп-адаттары кайсы бир документтерде бекитилген эмес жана муундан муунга кыскача санат сѳз жана макал-лакап түрүндѳ берилип келген. Кыргыздардын укуктук нормалары элдин аң-сезиминде укуктук ишенимдердин формасында камтылган жана аларды бир канча жолу колдонгондуктан бул нормалар коомдук мамилелерди жѳнгѳ салуучу катары адатка айланган. Ошону менен бирге кыргыздардын кадимки укуктарынын нормалары кѳпчүлүк адамдар тарабынан ыктыярдуу сакталып келген, ошол эле учурда таасир этүү чарасы катары коомдук пикир жана уяткаруу болгон. Ошондуктан адамдын укуктук аң-сезими жана укуктук маданияты кадимки укуктарды урматтоо жана ага баш ийүү аркылуу билдирилген.

Кадимки укуктун нормаларын судья-бийлер түшүндүрчү. Кыргыз коомчулугунда «Туура бийде тууган жок, туугандуу бийде ыйман жок» деген ылакап айтылып келген, анда судьяга калыс болуу талабы айтылат.  Кыргыздардын күндѳлүк укуктарынын гуманисттик мазмуну жана демократиялуулугуна Ч.Валиханов кѳңүл бурган. Ал ѳзүнүн эмгектеринде: «…биз шилтеме берүүнү ушунчалык жакшы кѳргѳн жогоркунун тѳмѳнкү менен ѳнүгүүсүнѳ окшош келген кыргыздардын күндѳлүк укуктары, мисалы, мусулман, кытай жана орустардын Орус чындыгы боюнча мыйзам чыгарууларына караганда кыйла гумандуу жактарга ээ. Кыргыз мыйзамдарында жаңы европалык кодекстерге толтура киргизилген эскертүүчү жана коркутуучу чаралар жок. Кыргыздарда эч убакта денесине уруп жазалоо болгон эмес. Ал эми уруунун мүчѳлѳрү ѳзүнүн тууганы үчүн жооп берген туугандык мыйзамдар, туугандар арасындагы мамилелерде кѳптѳгѳн тажрыйбалык пайда алып келет».

Күнүмдүк укуктардын нормаларынын жүз жыл ичинде калыптаган жазылбаган мүнѳзүнѳ карабастан аны уруунун ар бир мүчѳсү кыйшаюусуз аткарып келген.

Постсоветтик мезгилде мыйзам чыгаруучу кайрадан кыргыздардын күнүмдүк укуктарына кѳңүлүн бурган. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 37-беренесинде: «Кыргыз Республикасында адамдын укуктарын жана эркиндиктерин кемсинтпеген элдик үрп-адаттар жана салттар мамлекет тарабынан колдоого алынат» деп жазылган. Бул норма мисалы, үч катар, мал уурулук үчүн кылмыш жоопкерчилиги, аксакалдар соту сыяктуу жазанын түрү болгон кыргыздардын күнүмдүк укуктарынын системасына мүнѳздүү келген укуктук институттарды мыйзамда бекитүүдѳ деталдаштырылат. Ошону менен бирге Кыргыз Республикасынын мыйзамына карама каршы келген үрп-адаттар жана салттарга (мисалы, Кыргыз Республикасыныннын Кылмыш жаза Кодексинда аялды никеге мажбурлоого же никеге турууга каршылык кѳрсѳтүүгѳ кылмыш жоопкерчилиги каралган) тыюу салынган.

Ушул тапта калк арасында мамлекеттин криминалдашуусу тууралуу пикир жайылган. Чиновниктик аппаратта катталган коррупциянын деңгээлинде бийликке ишеним тууралуу дагы, укуктун үстѳмдүгү тууралуу дагы айтуу кыйын. Ошондой эле укуктук маданияттын калыптануу маселелерине башка социалдык жѳнгѳ салуучулар: морал, нравалуулуктун тѳмѳндѳѳсү сыяктуу факторлор таасирин тийгизет. Кылмыштуулук,  калктын жалпы массасы тарабынан укукка каршы жүрүм-турумга карата кѳңүл коштуктун ѳсүшү, мунун бардыгы жаңыларды укуктук тарбиялоону жана эски муунга таасир этүүнү татаалдаштырат. Буга байланыштуу мектеп жашындагы балдардын укуктук маданиятын калыптандыруу ушул Концепциясын биринчи орунда турган милдети болууга тийиш экендигин белгилей кетүү керек.

Мектеп окуучусунун укуктук маданияты адамдын жашоо ишмердүүлүгүндѳгү укуктук билимдерди, ыкмаларды, тажрыйбаларды камтыйт. Мектеп окуучусунун укуктук маданияты татаал интегративдүү түшүнүк болуп саналгандыктан, ѳзүнѳ ѳзүнүн укуктук аң-сезиминин деңгээлин идентификациялоону эле эмес, ошондой эле мыйзам ченемдүү жүрүм-турумдун идеалы тууралуу элестетүүлѳрдү дагы камтыйт. Бирок жашы жетелек балдардын укуктук маданиятына жүргүзүлгѳн анализ окуучулардын укуктук аң-сезимин максаттуу түрдѳ калыптандыруу керек деген бүтүм чыгаруу мүмкүнчүлүк берет.

Мектеп окуучуларынын укуктук аң-сезимин калыптандыруу максаттуу укуктук тарбиялык ишмердүүлүктѳн турат, анын процессинде жашы жетелек бала укуктук баалуулуктарды, билимдерди, ыкмаларды, укук тармагындагы жүрүм-турум нормаларын ѳздѳштүрѳт. Буга байланыштуу башталгыч мектептерде эле  окуучуларды укуктук нормаларга максаттуу системалык акырындап «чѳмүлдүрүүнү» уюштуруу жана аларды тажрыйба жүзүндѳ колдонуу мүмкүнчүлүгүн берүү зарыл. Ѳспүрүмдѳр негизги мыйзамдар жана башка нормативдик укуктук актылар, жүрүм-турум нормалары тууралуу элестетүүлѳргѳ ээ, бирок заманбап чындык бул элестетүүлѳр иш жүзүндѳ бирдей мааниде эместигин кѳрсѳтүп жатат. Мектеп окуучуларынан: «Бул менин укугум», «Сиз менин укуктарымды бузуп жатасыз!» же «Сиздин кандай укугуңуз бар?» деген сѳздѳрдү угууга болот, бул кайсы бир деңгээлде укуктук билимдерге ээ болуу деңгээлин чагылдырат. Бирок, алардын жанында тургандардын – классташтарынын, курбалдаштарынын, педагогдордун ж.б. укуктары тууралуу мектеп окуучулары мурдагыдай эле дайыма эле ойлоно беришпейт.

Мектеп окуучусунун жеке укуктук аң-сезимин максаттуу калыптандырууда укуктук тарбиялоо чоң мааниге ээ. Ал ошол эле учурда жашы жетелектердин укукка каршы жүрүм-турумунун алдын алуу жана педагогикалык оңдоонун маанилүү каражаты болуп саналат. Укуктук тарбиялоо – бул адамга, калыптанган укуктук аң-сезимге, укуктук эрежелерге, тажрыйбаларга жана мыйзам ченемдүү жүрүм-турум адаттарына уюшкан, системалуу таасир этүү.

Жашы жетелектерди укуктук тарбиялоонун максаты алардын укуктук аң-сезимин калыптандырууда, ушул негизде аң-сезимдүү жана активдүү мыйзам ченемдүү жүрүм-турумду камсыздоодо жатат. Бул максатка жетүү тѳмѳнкү жолдор аркылуу ишке ашырылат: а) мектеп окуучулары тарабынан укуктук нормалар тууралуу билимдердин белгилүү суммасын ѳздѳштүрүү; б) класстан тышкары жана мектептен тышкары иштерде  уюшкандыктагы укуктук агартуулар ж.б. Ошол эле учурда мектеп окуучуларын укуктук тарбиялоону уюштурууга карата тѳмѳндѳгү талаптарды бѳлүп кароого болот:

- окуучуларга карата системалуу жана дифференциациялуу мамиленин болушу;

- кабарланган маалыматка карата жакшы эмоционалдык мамилге стимул берүү;

- мектеп окуучуларынын укуктук билимдерге ээ болууга кызыгуусун активдештирүү;

- мектеп окуучуларынын күнүмдүк жашоосунан алынган фактылар менен укуктук маалыматтын байланышы, аларды ѳзүнүн кылган иштерин аң-сезимдүү баалоого үйрѳтүү;

- укуктук билимдерди аң-сезимдүү ѳздѳштүрүүнү камсыздоо;

- мектеп окуучуларынын психологиялык ѳзгѳчѳлүктѳрүн эске алуу.

Окуучуларды укуктук тарбиялоонун негизи ѳз кезегинде укуктук агартуу болууга тийиш. Укуктук билимдер мектеп окуучулары тарабынан коомдук кѳрүнүштѳрдү туура түшүнүүгѳ кѳмѳктѳшѳт, алардын социалдык активдүүлүгүн ѳнүктүрүүгѳ түрткү болот, жашоодо багытын табууга, уруксат берилген жана тыюу салынган нерсенин ортосундагы чекти аныктоого, мыйзамдуу жолдорду жана жеке укук жана кызыкчылыктарды коргоонун каражаттарын аныктоого мүмкүнчүлүк берет.

Мектеп окуучуларын укуктук агартуу аларда ой жүгүртүүнүн түшүнүктѳр аппаратынын спецификалык укуктук түшүнүгүнүн пайда болуусуна кѳмѳктѳшѳт, анын жардамы менен сырттан келген укуктук маалыматты тандоо, жиктѳѳ жана кайра иштеп чыгуу жүргүзүлѳт. Түшүнүктѳр аппаратын түзүү – мектеп окуучуларын укуктук агартуунун маанилүү милдеттеринин бири жана укуктук билимдерди ѳз алдынча, туура жана аң-сезимдүү  ѳздѳштүрүүгѳ карата жѳндѳмдүүлүктѳрдү ушинтип гана ѳнүктүрүүгѳ болот.

Укуктук маалыматты  жана укуктук чындыктын кѳрүнүштѳрүн адекваттуу жана объективдүү кабыл алуу жѳндѳмдүүлүгү укуктук билимдүүлүк үчүн дагы, ошондой эле адамдын укуктук тарбиялуулугунун зарыл болгон шартын түзѳт.

Укуктук маданиятка, анын ичинде укуктук окутуу жана тарбиялоого жүргүзүлгѳн изилдѳѳ адамдын укуктук аң-сезиминин калыптануусуна таасирин тийгизген факторлор ушул тапта актуалдуу маселелердин катарында тургандыгы жана белгиленген кѳйгѳйлѳрдү  чечүүнү талап кылаары белгиленет.

Ошону менен бирге белгиленген тармакта реформаларды жүргүзүүдѳ укуктук маданият институту тар мааниде түшүнүлүүсү керек эмес, ал биздин позитивдүү (жакшы) мамилебиз катары кабыл алынышы керек.

iii. Кѳйгѳйлѳр жана ѳнүгүү моделин тандоо

 

Ушул Концепциясын иштеп чыгуунун зарылчылыгы мамлекеттин стратегиялык документтеринде бекитилген жана борборунда адам, анын укуктары жана эркиндиктери турган ѳлкѳнүн ѳнүгүү максаттарына байланыштуу келип чыкты.

Укуктук менталитет баштапкы пайдубалды түптѳйт жана адамдын укуктук эрежелерди таануу жана калыптандыруу процессинин жекече ѳзгѳчѳлүктѳрүн калыптандырат, тажрыйбага ээ болуу, ага анализ жүргүзүү жана ѳзүнүн укуктук ишенимдерин калыптандыруу аркылуу укуктук аң-сезимдин негизинде жатат.

Укуктук менталитет, кыргызстандыктардын укук, анын аракеттенүү мүнѳзү жана коомдогу ролуна карата туруктуу дүйнѳ таанымы катары элдин тарыхый тажрыйбасы сыяктуу ички жана тышкы факторлор, географиялык ѳзгѳчѳлүктѳр, чарбачылык кылуу ыкмалары, калктын полиэтникалык курамы, ааламдык жана аймактык процесстердин таасири алдында калыптанат.

2005 жана 2010-ж.ж. окуялар мамлекеттик-укуктук курулуш тармагында жүргүзүлгѳн кѳптѳгѳн реформалардын, укуктук менталитет менен катышы жок жана аны ѳзгѳртүү үчүн системалуу аракеттерсиз ишке ашырылып жаткан кѳпчүлүк башкаруу чечимдеринин натыйжасыздыгынын күбѳсү болуп калды.

Бүгүнкү күндѳ актуалдуу болуп Кыргызстандагы укуктук аң-сезим жана укуктук маданияттын деңгээли ѳлкѳнү ѳнүктүрүүнүн керектѳѳлѳрүнѳ дал келишпестиги актуалдуу болуп саналат.

Буга чейин укуктук маданиятты жогорулатуу боюнча кѳрүлгѳн чаралар жетишсиз болуп чыкты жана Кыргызстандыктардын укуктук менталитетинин ѳтѳ маанилүү ѳзгѳрүүлѳрүнѳ алып келе элек. Мындай жобонун себептеринин бири ѳзгѳчѳ айыл жергесинде – укуктук пропаганда, укуктук окутуу жана тарбиялоонун жетишерлик эмес деңгээли.

Бүгүнкү күндѳ Кыргызстанда укуктун нормалары учурдагы жашап жаткан жана аракеттенген кыргыз элинин салттарын жана үрп-адаттарын толугу менен чагылдырбайт. Бул учурдагы мыйзам чыгарууну укуктук менталдуулуктан обочо кылат, демек, дайыма эле натыйжалуу боло бербейт, анткени элдин кѳз карашынан алганда башкаруучулук жана соттук чечимдер адилетсиз кабыл алынат.

Укуктук тажрыйбанын жана укуктук тарбиянын ѳкүм сүргѳн тажрыйбалары жетишсиз, ведомстволук документтерде жазылган чаралар чектелген. Жыйынтыгында жарандарда мыйзамга баш ийген туура укуктук модель жок. Жашоодо алар кѳп учурда ѳзүнүн интуициясын, ал эмес туура эмес же компетенттүү кеңештерди колдонушат.

Укуктук маданият тармагындагы аракеттерди программалаштырууда биздин элге авторитаризмди четке кагуу жана базалык демократиялык баалуулуктарга аң-сезимдүү деңгээлде жакындык мүнѳздүү экендигин эске алуу керек.

Бул максаттарга жетүүгѳ токтоосуз чечүүнү талап кылган бир катар кѳйгѳйлѳр тоскоол боло тургандыгы айдан ачык болуп бара жатат:

1. Жарандардын мамлекеттик башкаруу системасына жана ѳзүн-ѳзү башкаруу системасына болгон ишениминин тѳмѳндүгү, бул алардын укуктарынын жана эркиндиктеринин бузулушунун жыйынтыгы катары аларды укуктун үстѳмдүгүн камсыздоого багытталган реформаларды ѳткѳрүү боюнча аракеттерге толук кѳлѳмдѳ тартууга мүмкүндүк бербейт.

2. Азыркы укуктук пропаганда, укуктук окутуу жана калктын кеңири катмарын тарбиялоонун мазмуну жана ыкмалары толук кѳлѳмдѳ кабыл алынбайт, анткени чектелген, заманбап эмес жана калктын кѳпчүлүк бѳлүгү үчүн «чоочун» болуп кала берет, булл укуктук менталитетке аныктоочу таасирин тийгизет.

3. Укуктук маданиятты жогорулатуу боюнча ѳкүм сүргѳн ведомстволор аралык жана секторлор аралык координациялоонун деңгээли кѳптѳгѳн жыйынтыктарды, жана ѳзгѳрүүлѳрдүн туруктуулугун алууну камсыздабайт.

4. Укуктук маданияттын ѳз алдынча элементтерин  ѳнүктүрүү боюнча иштерди ресурстук камсыздоого карата колдонулган укуктук пропаганда, окутуу жана тарбиялоо сыяктуу мамилелер жетиштүүлүк жана натыйжалуулук кѳз карашынан алганда кайра карап чыгууну талап кылат.

Бул кѳйгѳйлѳрдү чечүү белгиленген максаттарды ишке ашырууга мүмкүндүк берген жана узак мѳѳнѳттүү келечекте масштабдуу иштерди ишке ашыруу үчүн негиз түзѳ турган программалык-максаттык мамилени пайдаланууну талап кылат.

Программалык-максаттык мамиленин мааниси максаттарды так аныктоодо, программаларды жана коюлган максаттарга оптималдуу жетишүү үчүн пландарды иштеп чыгууда, аларды ишке ашыруу үчүн зарыл болгон ресурстарды бѳлүү, аларды аткарууга жетекчиликти уюштурууда турат.

Бул мамилени пайдалануу тажрыйбасы биздин ѳлкѳдѳ бар жана ѳзгѳрүүлѳрдү башкаруу боюнча башка башкаруучулук аспаптардын алдындагы ѳзүнүн артыкчылыктарын кѳрсѳтүп жатат.

 

iv. Приоритеттер, милдеттер жана чаралар

 

4.1.         Укуктук окутууну жана тарбиялоону ѳнүктүрүү

 

«Укуктук окутууну жана тарбиялоону ѳнүктүрүү» приоритеттеринин алкактарында укуктук окутуу жана тарбиялоону систематизациялоо жана кеңейтүү божомолдонот.

Бул милдет тѳмѳндѳгү иш-чараларды аткарууну камтыйт: баштапкы мектеп үчүн «Мекен таануу» курсуна балдар үчүн жеткиликтүү деӊгээлде адам укуктары жана укук тармактары менен таанышууну кошуу (1-4-класстар), негизги жалпы билим берүү (5-7-класстар) үчүн «Адам жана коом» курсуна  укук, укукту сыйлоо/укуктун үстѳмдүгүнүн маселелери боюнча  материалдарды кошуу, ошондой эле 9-11-класстын окуучулары үчүн окутуучу материалдардын пакетин, укукту сыйлоо/укуктун үстѳмдүгүнүн маселелери боюнча мугалимдер үчүн усулдук колдонмону киргизүү жана иштеп чыгуу; ЖМК аркылуу жарандардын укуктук маданиятын кѳтѳрүү боюнча билим берүү медиадолбоорлорун ишке киргизүү; укук негиздери боюнча окуучулар үчүн (мектеп окуучулары) олимпиаданы жыл сайын ѳткѳрүү; жалпы билим берүү уюмдардын тарбия берүү пландарына чыр-чатактарды зомбулуксуз чечүү боюнча иш чараларды киргизүү; жатак жайлар тибиндеги балдар мекемелеринде багылган балдарды, ошондой эле абак жайларында кармалып турган адамдарды укуктук жана диний  тарбиялоо боюнча программаны киргизүү.

 

4.2.                  Укуктук пропаганданын сапатын жогорулатуу

 

«Укуктук пропаганданын сапатын жогорулатуу» приоритетинин алкактарында тѳмѳндѳгү милдеттерди аткаруу божомолдонот: (а) укуктук пропаганданын натыйжалуулугун жогорулатуу; (б) жарандардын мамлекетке жана анын институттарына укуктук системанын натыйжалуулугуна ишенимин бекемдѳѳ; (в) адамдын жана жарандын мыйзамдуу жүрүм-турумун пропагандалоо.

Тѳмѳндѳгү чараларды аткаруу божомолдонот: (а) калкты укуктук пропагандалоо боюнча усулдук колдонмолорду иштеп чыгуу; (б) аймактардагы жарандардын укуктук маданиятын жогорулатуу боюнча мамлекеттик социалдык заказды жайылтуу; (в) калктын укуктук маданиятын жогорулатуу боюнча медиаплан иштеп чыгуу; (г) ѳлкѳдѳгү укуктук маданияттын абалына анализ жүргүзүү; (д) мамлекеттик жана муниципалдык органдардын сайттарына укукту түшүндүрүүчү бѳлүмдѳрдү (рубрикаларды) түзүү жана зарыл болгон укуктук маалыматты жайгаштыруу (жарыялоо).

Тѳмѳндѳгү чаралар пландалган: (а) калктын мамлекеттик жана муниципалдык органдарына ишеним индексинин коэффицентин жогорулатуу боюнча иш чаралардын ведомстволук  пландарын иштеп чыгуу; (б) министрликтердин, ведомстволордун жоболорун калкты укуктук пропагандалоо боюнча иш чараларды ѳткѳрүү боюнча тейлеп жаткан тармактар боюнча толуктоо жана ушул функцияны ишке ашыруу боюнча отчеттуулук тажрыйбасын киргизүү; (в) министрликтердин жана ведомстволордун аракеттеринин/ милдеттемелеринин пландарына жасалган иш тууралуу кеңири маалыматтык кампанияны, ошондой эле ММКда тейлеген тармактарга ылайык ЧУАны түшүндүрүү менен чыгып сүйлѳгѳн сѳздѳрүн жайылтуу; (г) жалпы билим берүүчү мекемелерде (мектептерде) жана жогорку окуу жайларында (ЖОЖдордо) укук тематикасына түшүндүрүү лекцияларын ѳткѳрүү тажрыйбасын жайылтуу.

Үчүнчү милдетти ишке ашыруу үчүн тѳмѳндѳгү чараларды жүзѳѳгѳ ашыруу зарыл: (а) талаштарды (карама-каршылыктарды) чечүүнүн укуктук ыкмаларынын натыйжалуулугун даана тастыктоо үчүн медиапродуктуларды иштеп чыгуу жана чыгаруу; (б) жарандардын укуктук жүрүм-турумдарынын жакшы үлгүлѳрүн ММК жана Интернет мейкиндиги аркылуу жайылтуу тажрыйбасын киргизүү; (в) «Тилектештиктин автобусунун» жардамы менен укуктук маалымат жана кеңештерди берүү тажрыйбасын жайылтуу; (г) коомдук-профилактикалык борборлор үчүн укук бузуулардын алдын алуу боюнча иш-чаралардын типтик планын жана методикалык колдонмолорду иштеп чыгуу; (д) укукка карата урматтоо боюнча мамилелерди мыкты чагылдыргандыгы үчүн журналисттер үчүн жыл сайын сыйлыктарды белгилѳѳ; (е) укуктук тематика боюнча социалдык роликтерди түзүү жана трансляциялоо.

 

v. Коркунчучтарды баалоо

 

Концепцияны ишке ашыруунун жүрүшүндѳ келип чыгышы мүмкүн болгон тѳмѳндѳгү тобокелчиликтер белгиленет:

- Концепцияны ишке ашыруунун жүрүшүндѳ бюджеттик каражаттардын каралган кѳлѳмдѳрүнүн кыскаруусу, бул Концепцияны ишке ашырууга ѳзгѳртүүлѳрдү киргизүүнү, кѳрсѳткүчтѳрдүн максаттык маанилерин кайра карап чыгууну жана балким айрым иш-чараларды ишке ашыруудан баш тартууну талап кылат;

- убакыттын ѳтүшү менен айрым иш-чаралардын маанисинин жоголушу;

- Концепцияны ишке ашыруунун узак мѳѳнѳтү жана анын жыйынтыгы катары белгисиздиктин ѳсүшү жана пландалган максаттык кѳрсѳткүчтѳрдѳн четтѳѳ;

- Концепциянын иш-чараларын ишке ашыруу процессин уюштуруу жана башкаруунун натыйжасыздыгы;

- бюджеттик каражаттарды пайдаланунун тѳмѳнкү натыйжалуулугу;

- Концепцияны жана Планды аткаруучулардын анны аткаруудагы аткаруучулук тартиптеринин жетишерлик эмес деңгээли.

Тобокелчиликтерди башкаруу чаралары:

- Концепцияны аткаруунун тышкы жана ички чѳйрѳсүнѳ комплекстүү анализ жүргүзүү, андан ары анын иш-чараларын баалоо жана тандоо критерийлерин кайра карап чыгуу. Ички жана тышкы чѳйрѳдѳгү ѳзгѳрүүлѳрдѳн улам программаны ишке ашыруу механизмдерин жакшыртуу;

- мониторинг жүргүзүү жана анын жыйынтыктарынын негизинде ыкчам чара кѳрүү жана  Концепцияга, максаттык кѳрсѳткүчтѳрдү аткарууга тескери таасирин тийгизген факторлордун таасирин азайтуучу же нивелирдѳѳчү ѳзгѳртүүлѳрдү киргизүү;

- иш-чаралардын ишке ашырылуусуна, ошондой эле бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун кѳзѳмѳлдѳѳнүн натыйжалуу системасын иштеп чыгуу жана жайылтуу;

- Концепцияны ишке ашырунун жыйынтыктуулугуна жана натыйжалуулугуна үзгүлтүксүз, анын ичинде тышкы баалоо жүргүзүү;

- Концепциянын катышуучуларынын жана ыйгарым укуктуу органдын натыйжалуу ѳз ара аракеттенишүүсүнѳ жетишүүгѳ багытталган чечимдерди кабыл алуу.

 

vi. Ресурстарды баалоо

 

Концепцияны ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн бардык жетимдүү финансы булактары мобилизацияланат.

2016-жылдан 2020-жылдарга чейинки мезгилде Концепциянын жалпы наркы (чараларды жана муктаждыктарды каржылоодогу муктаждык) 101,3 млн. сомду түзѳт. Мүмкүнчүлүктѳр жалпысынан 42,2 млн сомдун – деӊгээлинде (41,7 %) бааланууда. Каржыланбай калган бѳлүгү 59,1 млн сомду түзүүдѳ же 58,3 %.

Концепциянын иш чараларынын бышыкталган каржылоосу (42,2 млн сом) тѳмѳнкүлѳрдѳн түзүлѳт:

- республикалык бюджеттин каражаттарынан – 28,7 млн сом;

- жергиликтүү бюджеттердин каражаттарынан 5,6 млн сом;

- донордук уюмдардын каражаттарынан 8,0 млн сом.

Мамлекеттик бюджеттин каражаттарынан бышыкталган каржылоонун кѳлѳмү, негизинен Концепцияны ишке ашырууга катышкан, ар кандай министрликтердин жана ведомстволордун кызматчыларынын эмгек акысына кеткен баа берүүчү наркынан түзүлѳт.

Ошону менен, Концепцияны толук кѳлѳмдѳ ишке ашыруу үчүн 2017-жылдан 2020-жылдар мезгилине республикалык бюджеттин каражаттарынан 35,3 млн сом ѳлчѳмүндѳ кошумча каржылоо бѳлүнүшү керек. Бул сумманын негизги бѳлүгү (33,2 млн сом) «Укуктук окутуу жана тарбия берүү» биринчи бѳлүмүн ишке ашыруу үчүн керек.

Негизги бѳлүмдѳрдүн арасында тѳмѳнкүдѳй кѳрсѳткүчтѳр келип чыкты:

1) укуктук окутуу жана билим берүүнү ѳнүктүрүү үчүн талап кылынган каржылоонун кѳлѳмү 81,5 млн сомго бааланууда. Каржылоонун жалпы мүмкүндүктѳрү 29,3 млн сомду түзѳт, анын ичинен: мамлекеттик бюджеттен  25,9 млн сом (20,5 млн сом республикалык бюджеттен жана 5,4 млн сом жергиликтүү бюджеттен) жана донордук уюмдардын каражаттарынан 3,4 млн сом. Ошентип бул бѳлүктү каржылоо 35,9 %  жабат. 52,2 млн сом суммасындагы каражаттардын калган бѳлүгү издеп табылышы керек, анын ичинде республикалык бюджеттин каражаттарынан (33,2 млн сом) жана донордук уюмдардын каражаттарынан (19,0 млн сом).

Республикалык бюджеттин каражаттарынан жетишсиз кѳлѳм тѳмѳнкүлѳрдѳн түзүлѳт:

- укуктун жалпы маселелери жана балдардын укуктары боюнча бала бакчалардын тарбиячыларынын квалификациясын кѳтѳрүү үчүн вариативдик модулдарды которуу жана нускалоо, иштеп чыгуудан – 2018-2020-жылдарда 2,8 млн сом;

- окутуучу материалдарды нускалоо:

а) 1-4-класстар үчүн адам укуктары жана укук тармактары боюнча («Мекен таануу» курсуна кошулат) – 2019-жылы 12,4 млн сом;

б) 9-11-класстар үчүн укуктун үстѳмдүгү/укукту сыйлоо маселелери боюнча – 2018-жылы 10,7 млн сом.

Укук негиздери боюнча мугалимдер үчүн квалификация кѳтѳрүү боюнча курстарды ѳткѳрүү (катышуучулардын жашап турууга, транспортко кеткен чыгымдары) – 5,5 млн сом 2018-жылдан 2020-жылга чейинки мезгилге (жыл сайын 1,8 млн сомдон).

Эркиндиктен ажыратуу жайларында жаткан адамдарды укуктук агартуу жана балдарды укуктук тарбиялоо боюнча программаларды иштеп чыгуу, ошондой эле тиешелүү тренингдерди ѳткѳрүү – 1,7 млн сом 2017-2018-жылдарга.

2) калкты укуктук пропагандалоонун сапатын кѳтѳрүү боюнча бѳлүмдү каржылоого 19,8 млн сом талап кылынат. Бышыкталган мүмкүндүктѳр 13,0 млн. сомду түзѳт же муктаждыктын 65,4 %. Болжолу 6,8 млн сомду издеп табуу милдети турат, анын ичинде республикалык бюджеттин (ѳлкѳдѳ укуктук маданияттын абалын талдоо боюнча иштин алкагында социологиялык сурамжылоолорду ѳткѳрүү үчүн 2020-жылы 2,1 млн сомду) жана донордук уюмдардын каражаттарынан (4,7 млн сом).

Ошентип 2016-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкынын укуктук маданиятын кѳтѳрүү Концепциясынын артыкчылыктарын, милдеттерин жана чараларын ишке ашыруу жалпы суммасы 101,3 млн сом финансы ресурстарын талап кылат, анын ичинен бышыкталган каржылоо менен 41,7 % же 42,2 млн сом камсыздалган.

 

VII. Концепциянын мониторинги жана ишке ашуусун баалоо

 

Концепцияны жана Пландын иш-чараларын аткарууга үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүү жана баалоо аларды ишке ашыруудагы прогресске кѳз салуунун натыйжалуу аспабы болуп калат, ал: ѳз учурунда чечим кабыл алууга жана түзѳтүү киргизүүгѳ мүмкүнчүлүк берет.

Индикаторлордун макулдашылган системасы мониторингдин ажырагыс бѳлүгү жана 2016-2020-жылдарга карата ушул Концепциянын алкактарында белгиленген приоритеттерди ишке ашыруудагы прогрессти мезгил аралык жана финалдык баалоо болот. Мониторингдин жана баалоонун индикаторлору сапаттык жана кѳлѳмдүк мүнѳздѳмѳлѳргѳ ээ болот, адамга, анын укуктарына, эркиндиктерине жана кызыкчылыктарына багытталган болот.

Мониторинг үчүн маалыматтын булактары калкты сурамжылоонун жыйынтыктары, кѳз карандысыз баалоо жана мамлекеттик башкаруу жана ѳзүн-ѳзү башкаруу органдарынын отчеттору болот.

Мониторингдин жана баалоонун индикаторлору Концепциянын аткарылышынын ортолук жыйынтыктарына салынган ресурстарды, ошондой эле акыркы жыйынтыктарды эске алуу менен, коюлган максаттар жана милдеттерди аткаруу индикаторлору аркылуу байкоо жүргүзүүгѳ мүмкүнчүлүк берет.

Мониторинг жана баалоонун жыйынтыктары башкаруучулук аспап катары иш-чаралардын/аракеттердин Планын түзѳтүү үчүн, аткаруучулар жана ѳнѳктѳштѳрдүн потенциалын жогорулатуу, ресурстарды рационалдуу пайдалануу үчүн колдонулат.

 

 

Тиркеме 2

Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн

2016-жылдын 14-мартындагы

№ 122 токтому менен бекитилген

 

 

Кыргыз Республикасынын калкынын укуктук маданиятын кѳтѳрүү Концепциясын

ишке ашыруу боюнча 2016-2020-жылдардагы

Иш-чараларынын планы

 

п/п

Тапшырмалар

Чаралар/Аракеттер

Ишке ашыруу  мѳѳнѳтү

Күтүлгөн

жыйынтык (продукт)

Жооптуу аткаруучулар

1-бѳлүм. Укуктук окутууну  жана тарбиялоону ѳнүктүрүү

1.1

Укуктук окутууну жана тарбиялоону систематизациялоо жана кеңейтүү Мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын руханий- нравалык жана жарандык-укуктук программаларына жана жарандык-укуктук тарбиялоого тѳмѳндѳгүлѳрдү жайылтуу:

- мамлекеттик символикаларды (герб, туу, гимн) урматтоо жана мамлеттик тилди, Конституцияны жана мыйзамдарды, маданий, улуттук жана башка баалуулуктарга;

- башка адамдарды жынысына, расасына, тилине, тутунган динине, этникалык ѳзгѳчѳлүгүнѳ жана башка белгилерине  карабай укуктарын жана эркиндигин урматтоо

2017-жыл

Адамдын эрте жашынан баштап позитивдүү жүрүм-турумун  калыптандыруу боюнча зарыл болгон предметтик-ѳнүктүрүүчү чѳйрѳсү түзүлдү

 

БИМ

 

1.2

Жарандык-укуктук тарбия берүү темасына мектепке чейинки курактагы балдар үчүн мультипликациялык программалардын циклин иштеп чыгуу

2017-жыл

Мектепке чейинки курактагы балдарга жарандык-укуктук жана рухтук-адеп ахлактык тарбия берүү процесси атайын даярдалган мультипликациялык программалардын цикли менен камсыздалган

БИМ

1.3

Укуктун жана балдар укуктарынын жалпы маселелери боюнча Мектепке чейинки билим берүү уюмдарынын тарбиячыларынын квалификациясын кѳтѳрүү тутуму үчүн вариативдик модулдарды иштеп чыгуу (4 жана 8 сааттык)

2018-2020-жылдары

Зарыл болгон укуктук билимдерди ѳздѳштүрүү жана аларга ээ болуу

БИМ

1.4

Баштапкы класстар үчүн (1-4-класстар) «Мекен таануу» курсуна балдар үчүн жеткиликтүү деӊгээлде адам укуктары жана укуктун тармактары менен таанышууну кошуу

2017-2020-жылдары

Укуктун негиздери боюнча окууга 1-4- класстагы мектеп окуучулары 100 % камтылган

БИМ

1.5

Негизги жалпы билим берүү үчүн «Адам жана коом» курсуна укукту/укуктун үстөмдүгүн сыйлоо, укук маселелери боюнча материалдарды кошуу

2017-2020-жылдары

Укуктун негиздери боюнча окууга 5-7- класстагы мектеп окуучулары 100 % камтылган

БИМ

1.6

Укукту сыйлоо/укук үстѳмдүгү маселелери боюнча мугалимдер үчүн усулдук колдонмону жана 9-11-класстын окуучулары үчүн окутуучу материалдардын пакетин жайылтуу, иштеп чыгуу

2016-2020-жылдары

Мектеп жашындагы балдарды укуктук окутуу жана тарбиялоо процесси атайын иштелип чыккан методикалык комплекстер менен камсыздандырылган

БИМ

1.7

Мугалимдер үчүн укуктун негиздери боюнча квалификацияны жогорулатуу курстарын ѳткѳрүү

2018-2020-жылдары

Зарыл болгон укуктук билимдерди ѳздѳштүрүү жана аларга ээ болуу

БИМ,

КМЮА

 

1.8

Жалпы билим берүүчү уюмдардагы тарбиялоо пландарына карама-каршылыктарды зордук- зомбулуксуз чечүү боюнча иш-чараларды жайылтуу

2017-жыл

Зордук- зомбулук, мектеп «рекетчилиги» менен байланышкан  укук бузуу учурларынын санынын азайышы

БИМ,

ЭСѲМ,

Акыйкатчы (Омбудсмен) (макулдашуу боюнча)

1.9

Окуучулар (мектеп окуучулары)  үчүн укук негиздери («Адам жана Коом») боюнча жыл сайын олимпиадаларды ѳткѳрүү

Жыл сайын

Окуучулардын (мектеп окуучуларынын) укуктук нормаларды окуп үйрѳнүүсүнѳтүрткү берүү

БИМ,

Акыйкатчы (Омбудсмен) (макулдашуу боюнча)

1.10

Интернаттык типтеги балдар мекемелеринде тарбияланып жаткан балдарды укуктук тарбиялоо, ошондой эле эркиндигинен ажыратылган жайларда жаткан адамдарга диний жана укуктук агартуу боюнча программаларды жайылтуу

2017-2019-жылдары

Укуктук жана диний сабаттуулуктун  денгээлин, анын ичинде ар кандай кѳз караштарга жана ишенимдерге карата урматтоо  принциптерин чыңдоо аркылуу жогорулатуу, диний келишпестик, радикализм  жана экстремизмдин таркалуусунун алдын алуу

БИМ,

ЖАМК,

УКМК,

Акыйкатчы

(Омбудсмен) (макулдашуу боюнча),

ДИМК

(макулдашуу боюнча),

КМДБ

(макулдашуу боюнча)

1.11

Муниципалдык  кызматкерлер үчүн укуктун негиздери боюнча квалификацияны  жогорулатуу  курстарын ѳткѳрүү

Дайыма

Муниципалдык  кызматкерлердин укуктук  компетенттүүлүгүн жогорулатуу

ЖѲѲБИМА,

МКК

(макулдашуу боюнча)

1.12

Жарандардын укуктук маданиятын жогорулатуу үчүн билим берүү медиа долбоорлорун ММКлар жана Интернет мейкиндиктери аркылуу ишке киргизүү

2016-2020-жылдары

Жарандар ММКлар, интернет мейкиндиги аркылуу укуктук сабатттулугун жогорулатууга мүмкүнчүлүк  ала алышат

ЮМ,

ММТМ,

Акыйкатчы

(Омбудсмен)

(макулдашуу боюнча),

КТРК

(макулдашуу боюнча),

ЭЛТР,

«Кыргыз Туусу»,

«Эркин Тоо»,

«Слово Кыргызстана»

2-бѳлүм. Калкты укуктук пропагандалоонун сапатын жогорулатуу

2.1

Укуктук пропагандалоонун таасирдүүлүгүн жогорулатуу Калкты укуктук пропагандалоо боюнча методикалык сунуштарды иштеп чыгуу

2016-жылдын III-IV кварталдары

Калктын ар түрдүү топторунун арасында сапаттуу укуктук пропаганда үчүн  методикалык база түзүү

ЮМ,

УСИИ

2.2

Аймактардагы жарандардын укуктук маданиятын жогорулатуу үчүн мамлекеттик, муниципалдык, социалдык заказдарды жайылтуу

 

2016-2020-жылдары

Аймактардагы укуктук пропагандалоо  боюнча жарандык коом институттарын тартуу жана укуктук маданиятты жогорулатуунун жаңы формаларынын жана ыкмалардын пайда болушу

ЮМ,

ФМ,

ЖѲѲБИМА

2.3

Калктын укуктук маданиятын жогорулатуу боюнча медиаплан иштеп чыгуу

2016-жылдын IV кварталы

Жарандардын укуктук маданиятын жогорулатуу боюнча маалымат каражаттарынын түзүлүшү

ЮМ,

ММТМ,

Акыйкатчы (Омбудсмен)

(макулдашуу боюнча),

КТРК

(макулдашуу боюнча),

ЭЛТР,

«Кыргыз Туусу»,

«Эркин Тоо»,

«Слово Кыргызстана»

2.4

Ар жылы  ѳлкѳдѳгү укуктук маданияттын абалына  анализ жүргүзүү

2020-жыл

Ѳлкѳдѳгү укуктук маданияттын абалы боюнча  мониторинг жүргүзүү жана баа берүү

УСИИ

2.5

Мамлекеттик жана муниципалдык органдардын ведомстволук сайттарында укуктарды түшүндүрүүчү бѳлүмдѳрдү (рубрикаларды) түзүү жана зарыл болгон укуктук маалыматты жайгаштыруу (жарыялоо)

 

 

2016-жылдын 1-марты

Жарандар анын жардамы менен тиешелүү тармактык укуктук маалыматтар менен тааныша ала турган  укуктарды түшүндүрүүчү бѳлүмдѳрдүн (рубрикалар) иштѳѳсү

Министрликтер

жана  ведомстволор,

Жогорку сот (макулдашуу боюнча),

Башпрокуратура (макулдашуу боюнча),

Акыйкатчы (макулдашуу боюнча)

БШК (макулдашуу боюнча),

Соттук  департамент (макулдашуу боюнча),

Бишкек жана Ош шаарларынын мэрлери (макулдашуу боюнча),

Ѳкмѳттүн ыйгарым укуктуу ѳкүлдѳрүнүн аппараттары

2.6

Жарандардын мамлекетке жана анын институттарына, укуктук системасынын таасирдүүлүгүнѳ ишениминин бекемделиши Мамлекеттик жана муниципалдык органдарга калктын ишениминин коеффицентинин индексин жогорулатуу боюнча иш-чаралардын  ведомстволук пландарын иштеп чыгуу

 

 

2016-жылдын II-жарым жылдыгы

1) Мамлекеттик жана муниципалдык органдардын ишмердүүлүгүнѳ калктын жеке канагаттануусу;

2) мамлекеттик жана муниципалдык органдардын кѳрсѳткѳн кызматтарына калктын жеке канагаттануусу;

3) соттук жана укук коргоо органдардын кадыр-баркынын жогорулашы

Министрликтер

жана  ведомстволор,

Жогорку сот (макулдашуу боюнча),

Башпрокуратура (макулдашуу боюнча),

БШК

(макулдашуу боюнча),

Соттук департамент (макулдашуу боюнча),

Бишкек жана Ош шаарларынын мэрлери (макулдашуу боюнча)

2.7

Кѳзѳмѳлдѳп жаткан  тармактарга ылайык, калкка укуктук пропагандалоо  боюнча  иш-чараларды ѳткѳрүү боюнча  министрликтердин, ведомстволордун жана мамлекеттик комитеттердин  жоболорун толуктоо жана ушул функцияны ишке ашыруу боюнча отчеттук тажрыйба жүргүзүү

2016-жылдын 2-жарым жылдыгы

Калкты укуктук пропагандалоо боюнча мамлекеттик органдардын жоопкерчилигин кеңейтүү

ЮМ,

министрликтер

жана ведомстволор

2.8

Министрликтердин жана ведомстволордун жетекчилеринин милдеттеринин/аракеттеринин пландарына тѳмѳндѳгүлѳрдү киргизүү:

-жасалаган иш-чаралар боюнча кеңири маалыматтык кампания;

- кѳзѳмѳлдѳгѳн тармактар боюнча ММКларда ЧУА түшүндүрүү менен чыгып сүйлѳѳ

Бекитилген планга ылайык

 

Жарандардын минстрликтердин  жана ведомстволордун, тармактык мыйзам чыгаруунун иши тууралуу түшүнүктѳрүнүн калыптанышы

 

Министрликтер  жана ведомстволор

2.9

Жалпы билим берүү уюмдарында (мектептерде) жана жогорку окуу жайларында  (ЖОЖ) укук тематикасына түшүндүрмө берүү лекцияларын ѳтүү

Жыл сайын

Маектешүү аянтчасын түзүү

 

Министрликтер

жана ведомстволор,

Башпрокуратура (макулдашуу боюнча),

Акыйкатчы (Омбудсмен) (макулдашуу боюнча),

БШК

(макулдашуу боюнча)

2.10

Адамдын жана жарандын мыйзам ченемдүү жүрүм- турумун пропагандалоо

 

Талаш-тартыштарды (карама-каршылыктарды) чечүүдѳ укуктук ыкмалардын таасирдүүлүгүн кѳрсѳтмѳлүүлүк менен тастыктоо үчүн медиапродуктуларды иштеп чыгуу жана аларды чыгаруу

2016-жылдын 1-декабры

Талаштарды (карама-каршылыктарды) зордук- зомбулуксуз чечүүнүн тажрыйбасын кеңейтүү

ЮМ,

ММТМ,

КТРК

(макулдашуу боюнча),

ЭЛТР,

«Кыргыз Туусу»,

«Эркин Тоо»,

«Слово Кыргызстана»

2.11

Жарандардын укуктук жүрүм-турумунун үлгүлүү жактарын ММКлар жана интернет мейкиндиктер аркылуу жайылтуу

 

Дайыма

Укуктук жүрүм-турумдун үлгүлүү жактары түзүлдү

ЮМ,

ИИМ,

ЖАМК,

ММТМ,

Акыйкатчы (Омбудсмен)

(макулдашуу боюнча),

КТРК

(макулдашуу боюнча),

ЭЛТР,

«Кыргыз Туусу»,

«Эркин Тоо»,

«Слово Кыргызстана»

2.12

«Тилектештик автобусунун» жардамы  менен укуктук маалымат жана кеңеш берүү  тажрыйбасын  жайылтуу

 

2016-2017 жылдары

Акысыз юридикалык квалификациялык  жардам кѳрсѳтүү

 

ЮМ,

шаарлардын мэрлери, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар,

БУУѲП

(макулдашуу боюнча)

2.13

Коомдук профилактикалык борборлор үчүн укук бузуулардын алдын-алуу боюнча методикалык колдонмолорду жана типтүү пландарды иштеп чыгуу

2016-жылдын 1-апрели

Айыл аймактарында укук бузуулардын санынын азайышы

 

ИИМ,

ЖѲѲБИМА

2.14

Укукка карата урматтоо боюнча, мыкты чагылдырылган макаласы үчүн журналисттерге жыл сайын сыйлык уюштуруу

 

2016-2020- жылдары

Журналисттерге укуктук маселелерди, укуккка болгон урмат тууралуу макалаларды   жарыкка чыгарууга түрткү болуу

ММТМ,

Акыйкатчы (Омбудсмен)

(макулдашуу боюнча),

КТРК

(макулдашуу боюнча),

ЭЛТР

2.15

Укуктук тематика боюнча социалдык роликтерди түзүү жана трансляциялоо:

- айдоочулардын жолдогу укукка каршы келген жүрүм-турумуна эскертүү берүү боюнча;

- жолдорду жабуу боюнча эскертүүлѳр;

- жарандардын коррупцияга каршы аң сезиминин калыптануусу;

- жарандардын шайлоого карата аң сезиминин жогорулашы, анын ичинде электораттык активдүүлүк;

- балдардын үстүнѳн зордук-зомбулукту токтотуу

2016-2020-жылдары

Коомдук укуктук аң сезимге милдеттерди өз ыктыяры менен аткарууну жана укуктук нормаларды сактоону жайылтуу

ЮМ,

ИИМ,

БШК

(макулдашуу боюнча),

ЭСѲМ,

ММТМ,

КТРК

(макулдашуу боюнча),

ЭЛТР

 

Кыскартуулардын тизмеси:

 

ЮМ                             -        Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги;

БИМ                            -        Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги;

ФМ                              -        Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги;

ИИМ                                     -        Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги;

ЭСѲМ                         -        Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык ѳнүгүү министрлиги;

ММТМ                        -        Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана туризм министрлиги;

МУКК                         -        Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик улуттук коопсуздук комитети;

ЖѲБ жана

этностор агенттиги    -        Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнѳ караштуу Жергиликтүү ѳз алдынча башкаруу иштери

жана этностор аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттиги;

ЖАМК                         -        Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнѳ караштуу Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматы;

Башпрокуратура       -        Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы;

МКК                                     -        Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кадрлар кызматы;

ДИМК                          -        Кыргыз Республикасынын Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясы;

УСИИ                          -        Кыргыз Республикасынын Улуттук стратегиялык изилдѳѳлѳр институту;

БШК                            -        Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум ѳткѳрүү боюнча борбордук

комиссиясы;

КБА                             -        Кыргыз билим берүү академиясы;

КМЮА                        -        Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы;

КТРК                           -        Кыргыз Республикасынын Коомдук телерадиоберүү корпорациясы;

ЭЛТР                            -        Кыргыз Республикасынын «Коомдук телекѳрсѳтүү – ЭЛТР» телерадиоберүү компаниясы;

КМДБ                          -        Кыргызстан мусулмандарынын диний башкармалыгы;

БУУѲП                        -        Бириккен Улуттар Уюмунун Ѳнүктүрүү Программасы.